ชื่อหนังสือ: สร้างสังคมไทยให้เป็นรัฐสวัสดิการ

ผู้เขียน: ณรงค์ เพ็ชรประเสริฐ

สำนักพิมพ์: เสมสิกขาลัย

ในช่วงการระบาดของเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 (โควิด-19) นั้นสร้างสถานการณ์ให้สังคมไทยมีความตระหนักเกี่ยวกับรัฐสวัสดิการมากขึ้น และทำให้เกิดการตั้งคำถามเกี่ยวการมีรัฐสวัสดิการของประเทศไทย ในระหว่างหนทางสู่รัฐสวัสดิการยังห่างไกลอยู่ในขณะนี้และสังคมไทยกำลังอยู่ในระหว่างการต่อสู้เพื่อให้เกิดรัฐสวัสดิการ สถาบันปรีดี พนมยงค์ จึงอยากชวนทุกท่านมาอ่านหนังสือเพื่อเติมความรู้สู่คลังปัญญาและลับอาวุธทางปัญญาเกี่ยวกับรัฐสวัสดิการ

หนังสือ “สร้างสังคมไทยให้เป็นรัฐสวัสดิการ” เขียนโดย ณรงค์ เพ็ชรประเสริฐ รองศาสตราจารย์ผู้เชี่ยวชาญด้านเศรษฐศาสตร์การเมือง และผู้ก่อตั้งหลักสูตรเศรษฐศาสตร์การเมืองของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย พิมพ์โดยสำนักพิมพ์เสมสิกขาลัย โดยลักษณะของตัวหนังสือประกอบด้วยเนื้อหาที่เรียบเรียงจากการสัมมนา การอภิปราย และบทสัมภาษณ์ของ อ.ณรงค์

“สิ่งที่อาจารย์ปรีดีพูดคือเรื่องของเศรษฐศาสตร์การเมืองเรื่องของการสร้างความมั่นคงและพลังอำนาจของประชาชน เราจำเป็นต้องทำให้ประชาชนทุกคนสามารถต่อสู้เพื่อมีชีวิตรอดได้”

ในภาคแรกของหนังสือเล่มนี้นำเสนอแนวคิดเกี่ยวกับรัฐสวัสดิการโดยเริ่มต้นจากแนวคิดเกี่ยวกับเศรษฐกิจการเมืองและรัฐสวัสดิการของปรีดี พนมยงค์ ซึ่งเป็นการฉายภาพกว้างๆ และชวนตั้งคำถามเกี่ยวกับการมีชีวิตที่มีความมั่นคงมากขึ้น ไม่ถูกคุกคามจากมนุษย์ด้วยกันหรือธรรมชาติมากเกินไป โดย อ.ณรงค์ ได้ชี้ให้เห็นว่า “สิ่งที่อาจารย์ปรีดีพูดคือเรื่องของเศรษฐศาสตร์การเมืองเรื่องของการสร้างความมั่นคงและพลังอำนาจของประชาชน เราจำเป็นต้องทำให้ประชาชนทุกคนสามารถต่อสู้เพื่อมีชีวิตรอดได้”

“ระบบสังคมนิยมแบบสหกรณ์ (association socialism หรือ cooperative socialism) ที่กำเนิดมาจากโรเบิร์ต โอเวน”

ประเด็นหนึ่ง อ.ณรงค์ ได้อธิบายไว้อย่างน่าสนใจคือ การหยิบนำเอาแนวคิดทางเศรษฐกิจของ อ.ปรีดี มาอธิบายและชี้ให้เห็นว่าเพราะเหตุใด อ.ปรีดี จึงใช้แนวคิดทางเศรษฐกิจในลักษณะดังกล่าว  นอกจากนี้ อ.ณรงค์ ยังได้ชี้ให้เห็นถึงความแตกต่างระหว่างแนวคิดของ อ.ปรีดี กับแนวคิดแบบมาร์กซิสม์ว่ามีลักษณะและความแตกต่างกันอย่างไร สังคมนิยมที่ อ.ปรีดี นำมาใช้ในแนวคิดสังคมนิยมวิทยาศาสตร์ประชาธิปไตยนั้นคือ ระบบสังคมนิยมแบบสหกรณ์ (association socialism หรือ cooperative socialism) ที่กำเนิดมาจากโรเบิร์ต โอเวน ซึ่งมีความแตกต่างจากระบบคอมมูนที่เน้นการสั่งการจากรัฐบาลเป็นหลัก ซึ่งแตกต่างจากระบบสังคมนิยมแบบสหกรณ์ที่ให้ความสำคัญกับสิทธิและเสียงของสมาชิกที่สอดคล้องกับหลักการแบบประชาธิปไตย โดยจะเห็นได้จากเค้าโครงการเศรษฐกิจที่กำหนดให้แผนการใหญ่ (master plan) มาจากรัฐบาลที่ส่วนกลาง แต่การตัดสินใจในเชิงรายละเอียดของแผนการนั้นมาจากการตัดสินใจของสมาชิกสหกรณ์

นอกจากในส่วนของทฤษฎีและการอธิบายความคิดของ อ.ปรีดี แล้ว หนังสือเล่มนี้ได้อธิบายเนื้อหาต่อไปเกี่ยวกับการนำแนวคิดเกี่ยวกับเศรษฐกิจการเมืองและรัฐสวัสดิการของ อ.ปรีดี มาใช้พิจารณาบริบทของสังคมในประเด็นต่างๆ ตัวอย่างเช่น แผนพัฒนาเศรษฐกิจแห่งชาติ โดย อ.ณรงค์ ได้ฉายภาพให้เห็นว่า แนวคิดเกี่ยวกับแผนพัฒนาเศรษฐกิจแห่งชาตินั้นมีรากฐานมาจากที่มาเดียวกันกับเค้าโครงการเศรษฐกิจของ อ.ปรีดี และการนำแนวคิดทางเศรษฐกิจของ อ.ปรีดี ไปวิเคราะห์เรื่องตลาดภายใน (internal market) ที่มุ่งหมายจำกัดบทบาทของระบบทุนนิยม โดยต้องคำนึงถึงผลประโยชน์ส่วนรวม

ในภาคที่สองของหนังสือ อ.ณรงค์ ได้นำเสนอประเด็นต่างๆ เกี่ยวกับรัฐสวัสดิการที่มีความน่าสนใจ ซึ่งสะท้อนความท้าทายของโลกสมัยใหม่ที่มีความต้องการรัฐสวัสดิการมากขึ้น โดยในเนื้อหาส่วนนี้ได้นำเสนอเกี่ยวกับประวัติศาสตร์การก่อให้เกิดรัฐสวัสดิการ ซึ่งเป็นการฉายภาพการต่อสู้และการเกิดขึ้นของรัฐสวัสดิการ ลักษณะของรัฐสวัสดิการ รัฐสวัสดิการกับสังคมสวัสดิการ ก่อนจะกลับมาที่แนวความคิดของ อ.ปรีดี กับรัฐสวัสดิการ และจบลงด้วยเรื่องรัฐสวัสดิการกับอุดมการณ์การเมืองสีเขียว

หนังสือเล่มนี้มีความหนาไม่มากเพียง 200 หน้า ผ่านการอธิบายด้วยภาษาที่เข้าใจง่ายกระชับ  ทว่า หนังสือได้ชวนให้ขบคิดหลายรอบเกี่ยวกับเนื้อหาที่ได้เรียบเรียงและนำเสนอผ่านสายตาของผู้อ่าน หนังสือเล่มนี้เป็นหนังสือที่มีคุณค่าและเหมาะสมกับผู้ที่มีความสนใจเกี่ยวกับรัฐสวัสดิการ และประวัติศาสตร์ความคิดเกี่ยวกับรัฐสวัสดิการ

ไม่มีคำจำกัดความใดจะเหมาะสมกับหนังสือเล่มนี้ไปกว่าสิ่งที่ อ.วิทยากร เชียงกูล ได้ให้ไว้คำนำ ซึ่งเปรียบเสมือนคำนิยมของหนังสือฉบับนี้ว่า

“ในสภาพที่เรายังขาดความคิดดี หนังสือดี ด้านเศรษฐศาสตร์การเมืองที่พูดถึงความจริงและความเป็นธรรมแบบวิเคราะห์เจาะลึก หนังสือเล่มนี้จึงเป็นประโยชน์ที่ผมอยากชักชวนให้ผู้สนใจอ่านและค้นคว้าอภิปรายกันต่อไป”

ชื่อหนังสือ: โลกของวาย

ผู้เขียน: ภูวิน บุญยะเวชชีวิน และณัฐธนนท์ ศุขถุงทอง

สำนักพิมพ์: สถาบันเอเชียตะวันออกศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

วายเป็นแนวเรื่อง (genre) แบบหนึ่ง ที่โฟกัสความสัมพันธ์เชิงโรแมนติก/อารมณ์ระหว่างตัวละครของคนรักเพศเดียวกัน ไม่ว่าจะเป็นคนรักเพศเดียวกันแบบชาย-ชาย หรือหญิง-หญิง

“โลกของวาย” เป็นหนังสือเล่มไม่หนาเท่าไร โดยเนื้อหาส่วนใหญ่ของหนังสือพูดถึงการนำเสนอ “วาย” (ความสัมพันธ์แบบชายรักชาย) ในวัฒนธรรมประชานิยม โดยทั่วไปแล้วโลกของวายในวัฒนธรรมประชานิยมนั้นมีลักษณะเป็นโลกแห่งจินตนาการมากกว่าจะเป็นโลกของความเป็นจริง ซึ่งเหตุดังกล่าวนั้นมีที่มาที่ไปที่หนังสือเล่มนี้ได้กล่าวไว้

จุดเริ่มต้นของ “สื่อวาย” (Y[aoi] media) นั้นมีขนบมาจากสื่อบันเทิงแนวบอยเลิฟญี่ปุ่น (Japanese boys love) หรือ บีแอล (BL) ซึ่งส่วนใหญ่ปรากฏในรูปแบบของมังงะ (manga) หรือหนังสือการ์ตูนญี่ปุ่นโดยส่วนใหญ่ ฉะนั้น โดยรากฐานโดยแท้จริงของสื่อที่เรียกว่า “แนววาย” (Y genre) จึงไม่ได้ตั้งอยู่บนมุมมองของความสัมพันธ์แบบคนรักเพศเดียวกันที่ปรากฏตามโลกของความเป็นจริง แต่เป็นโลกสมมติที่วางเนื้อเรื่องไว้ตามจินตนาการของผู้เขียน ทำให้เนื้อเรื่องแนววายมีลักษณะน่าสนใจ อยู่ 5 ประการ ดังนี้

ประการแรก ตัวละครหลัก (พระเอกและนายเอก) เป็นเด็กหนุ่มที่มีรูปโฉมงดงาม แม้ว่าในความเป็นจริงตัวละครนั้นจะมีอายุหรือเข้าสู่ช่วงวัยกลางคนก็ตามตัวละครหลักก็จะมีดูอ่อนเยาว์กว่าอายุที่แท้จริงจะล่วงเลยไปจากวัยเด็กหนุ่มแล้วก็ตาม

ประการที่สอง ตัวละครหลักนั้นมีบทบาทที่ชัดเจน โดยเฉพาะอย่างยิ่งบทบาททางเพศ (sex role) ในความสัมพันธ์แบบรักต่างเพศ ซึ่งสิ่งนี้ไม่ได้เป็นเรื่องบทบาทของความสัมพันธ์ทางเพศเท่านั้น แต่ในบางกรณีบทบาททางเพศนั้นแสดงออกอย่างชัดเจนผ่านบุคลิกลักษณะของตัวละครว่า ตัวละครใดเป็นฝ่ายรุกหรือรับในความสัมพันธ์

ประการที่สาม เนื้อเรื่องแนวบอยเลิฟญี่ปุ่นนั้นให้ความสำคัญเรื่องเล่า (narrative) บนขนบแบบโรมานซ์ (romance) คือ โดยตั้งหลักความรักให้เป็นนิรันดร์และเป็นเส้นชัยของทุกสิ่งทุกอย่าง เสมือนความรักเป็นศาสนา

ประการที่สี่ เนื้อเรื่องไม่ได้สะท้อนจุดยืนหรือความสัมพันธ์ของความรักแบบคนเพศเดียวกันในโลกความเป็นจริง บนพื้นฐานการเมืองของญี่ปุ่น

ประการที่ห้า แนววายของประเทศญี่ปุ่นกลุ่มเป้าหมายหลักของเนื้อเรื่องในแนวนี้ คือ ผู้หญิงที่มีเพศวิถีแบบรักต่างเพศ สื่อบันเทิงแนววายจึงมีศูนย์กลางอยู่ที่ผู้หญิง ซึ่งมีเพศวิถีแบบรักต่างเพศ

แนววายของญี่ปุ่นจึงเป็นการสะท้อนอุดมคติของความรักอันสูงส่ง ความปรารถนา และชายอันเป็นที่รักของผู้หญิงที่มีรักต่างเพศ การ์ตูนวายจึงไม่ต่างอะไรกับการเอาหญิงสาวมาส่วมใส่เครื่องแต่งกายผู้ชาย

ผลของการที่แนววายของประเทศไทยนั้นเป็นของที่รับเข้ามาจากประเทศญี่ปุ่น ทำให้แนววายของไทยโดยพื้นฐานนั้นไม่แตกต่างจากบริบทของประเทศญี่ปุ่นมากเท่าไร อย่างไรก็ตาม หนังสือโลกของวายได้นำเสนอประเด็นที่น่าสนใจของวายไทย กล่าวคือ วายไทยเป็นโลกของจินตนาการที่แยกความเป็นจริงกับจินตนาการโดยสร้างบทบาทที่เป็นอิสระและไม่ตกอยู่ภายใต้กรอบจารีตหรือวัฒนธรรม​สังคมใดๆ ในขณะเดียวกันแนววายแบบไทยสร้างขึ้นมาแบบศาสนาบูชาความรัก และเป็นความรักบริสุทธิ์​เหนือความโรแมนติกแบบชายหญิง เพราะไม่ได้ยึดติดด้วยความรู้สึกทางเพศ (ถ้าไม่ได้ขายเซอร์วิส)​ หรือพรหมจรรย์ นอกจากนี้ วายไทยอยู่เหนืออประเด็นเรื่องเพศสภาพ ตัวละครไม่ต้องแสดงออกเรื่องเพศสภาพใดๆ

ในแง่ของโครงเรื่อง วายไทยวางความรักโรแมนติกเหนือสถาบันครอบครัวภายใต้กฎหมาย การสมรสตามกฎหมายจึงไม่จำเป็น (ประเด็นนี้ทำให้วายไทยไม่ใช่พื้นที่ต่อสู้ของ LGBTQs) ในลักษณะเช่นเดียวกับญี่ปุ่นวายไทยเป็นพื้นที่แสดงออกของอำนาจทางการเมืองของผู้หญิง ภายใต้กรอบสังคมชายเป็นใหญ่ ตัวละครนายเอกจึงไม่ต่างจากตัวละครผู้หญิงที่สวมอาภรณ์​เป็นผู้ชาย

วายไทยมีลักษณะถูกทำให้เป็นสินค้า ซึ่งอาจจะดีกับการเปิดพื้นที่ให้กับ LGBTQs​ ในระดับหนึ่ง แต่สุดท้ายวายเป็นเพียงการขีดเส้นทางสังคมขึ้นมาใหม่เท่านั้น ในขณะเดียวกันก็ถูกใช้เพื่อประโยชน์ทางธุรกิจของบริษัทสื่อเอเชีย และก็ยังแพ้แรงต้านของอนุรักษ์นิยม และท้ายที่สุดวายไทยโดนส่วนมากยังยึดติดกับบทบาท (role) ของตัวละครที่ต้องมีบทบาทตายตัว

ตลอดหนังสือเล่มนี้ยังมีประเด็นอีกมากที่เกี่ยวกับโลกของวายที่น่าสนใจ “โลกของวาย” จึงเป็นหนังสือที่พยายามทำให้ “โลกแห่งจินตนาการ” เข้าสู่ “โลกทางวิชาการ”

ชื่อหนังสือ : A Little​ History ​of Economics

ผู้เขียน : Niall Kishtainy

ผู้แปล : ฐณฐ จินดานนท์

สำนักพิมพ์ : bookscape

A Little​ History ​of Economics (ไม่ค่อยชอบชื่อไทยเท่าไร) ของ Niall Kishtainy​ เป็นงานเขียนว่าด้วยประวัติศาสตร์ความคิดทางเศรษฐศาสตร์ที่ตั้งใจทำตัวเองให้เป็น “หนังสือเล่มเล็ก” สำหรับผู้อ่านทั่วไป แต่ในความเป็นจริง หนังสือเล่มนี้ไม่ได้เล็กหรือเบาในเชิงแนวคิดอย่างที่ชื่ออาจชวนให้เข้าใจ ผู้เขียนเลือกเล่าเศรษฐศาสตร์ไม่ใช่ในฐานะชุดสมการหรือทฤษฎีที่เป็นกลาง หากแต่ในฐานะประวัติศาสตร์ของคำถามทางสังคมและการเมืองที่มนุษย์พยายามหาคำอธิบายผ่านภาษาเศรษฐศาสตร์ในแต่ละยุคสมัย

จุดแข็งสำคัญของหนังสืออยู่ที่วิธีการเล่าเรื่อง Kishtainy ไม่เริ่มจากทฤษฎีที่ถูกต้อง แต่เริ่มจากปัญหาที่สังคมเผชิญ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องความยากจน ความเหลื่อมล้ำ วิกฤตเศรษฐกิจ หรือบทบาทของรัฐ จากนั้นจึงค่อยพาผู้อ่านไปพบกับนักคิดอย่าง Adam Smith Karl Marx หรือ John Maynard Keynes จนถึงนักเศรษฐศาสตร์ร่วมสมัย โดยวางพวกเขาไว้ในบริบททางประวัติศาสตร์มากกว่าจะยกขึ้นเป็นอำนาจเชิงวิชาการลอยตัว วิธีนี้ทำให้เศรษฐศาสตร์ปรากฏในฐานะการตอบสนองต่อโลกจริง ไม่ใช่ความรู้เชิงนามธรรมที่แยกขาดจากสังคม

อย่างไรก็ตาม โครงสร้างการเล่าเรื่องของหนังสือยังคงเดินตามลำดับเวลาของประวัติศาสตร์เศรษฐศาสตร์แบบตะวันตกเป็นหลัก ตั้งแต่ยุโรปยุคต้น ผ่านการปฏิวัติอุตสาหกรรม สงครามโลก ไปจนถึงวิกฤตการเงินปี 2008 แม้ผู้เขียนจะพยายามรักษาน้ำเสียงที่เป็นกลางและไม่ตัดสินว่าทฤษฎีใดถูกที่สุด แต่กรอบการมองโลกของหนังสือก็ยังคงสะท้อนมุมมองแบบเสรีนิยมตะวันตกอย่างชัดเจน ทั้งในแง่การเลือกนักคิดและการจัดวางปัญหา ประเทศนอกโลกตะวันตกและโลกกำลังพัฒนามักปรากฏในฐานะกรณีศึกษาหรือพื้นที่รอง มากกว่าจะเป็นแหล่งผลิตองค์ความรู้ทางเศรษฐศาสตร์ของตนเอง

จุดที่น่าประทับใจก็คือ โทนการเล่าเรื่องของ Kishtainy เป็นมิตรต่อผู้อ่าน และพยายามทำให้เศรษฐศาสตร์เป็นเรื่องที่จับต้องได้ แต่ขณะเดียวกันก็ไม่ได้ปราศจากจุดยืนโดยสิ้นเชิง เห็นได้จากท่าทีที่ค่อนข้างเห็นใจแนวคิดแบบเคนส์มากกว่าสายตลาดเสรีสุดโต่ง และการใช้วิกฤตการเงินโลกเป็นจุดตั้งคำถามต่อศีลธรรมและขอบเขตความรับผิดชอบของเศรษฐศาสตร์กระแสหลัก หนังสือจึงไม่ใช่ตำราวิชาการ แต่ก็ไม่ใช่งานเชิดชูระบบตลาด หากเป็นพื้นที่ให้ผู้อ่านเริ่มตั้งคำถามว่า เศรษฐศาสตร์ทำหน้าที่อะไรในสังคม และใครเป็นผู้ได้ประโยชน์จากกรอบความคิดเหล่านี้

กล่าวโดยสรุป A Little History of Economics อาจไม่ใช่หนังสือที่ทำให้ผู้อ่านเข้าใจเศรษฐศาสตร์อย่างลึกซึ้งในเชิงเทคนิค แต่เป็นหนังสือที่ทำหน้าที่สำคัญในการรื้อภาพลวงตาว่าเศรษฐศาสตร์เป็นศาสตร์ที่เป็นกลางและไร้การเมือง หนังสือเล่มนี้จึงเหมาะอย่างยิ่งสำหรับการอ่านในฐานะบทนำเชิงวิพากษ์ และเหมาะกับการนำมาเขียนรีวิวที่ชวนผู้อ่านมองเศรษฐศาสตร์ในฐานะส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์ความคิดและอำนาจ มากกว่าจะเป็นเพียงเครื่องมือคำนวณตัวเลขทางเศรษฐกิจ

ชื่อหนังสือ : ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับระบบกฎหมายจีน

ผู้เขียน : อาร์ม ตั้งนิรันดร

สำนักพิมพ์ : วิญญูชน

หนังสือ ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับระบบกฎหมายจีน ของ อาร์ม ตั้งนิรันดร มิได้เป็นเพียงงานเขียนเชิงแนะนำ (introduction) ระบบกฎหมายจีนในเชิงโครงสร้างหรือสถาบัน หากแต่เป็นความพยายามอธิบายรากฐานทางปรัชญา ที่หล่อหลอมระบบกฎหมายจีนในแต่ละช่วงประวัติศาสตร์ ผู้เขียนเสนอว่าการทำความเข้าใจกฎหมายจีนไม่อาจแยกออกจากบริบททางความคิด วัฒนธรรม และอุดมการณ์ทางการเมืองที่ครอบงำสังคมจีนในแต่ละยุคสมัยได้ โดยได้แบ่งพัฒนาการของแนวคิดทางกฎหมายจีนออกเป็นสี่ยุคสำคัญ

ยุคแรก คือ กฎหมายจีนสมัยราชวงศ์ ซึ่งมีแก่นทางความคิดอยู่ที่ปรัชญาขงจื้อ กฎหมายในยุคนี้มิได้ตั้งอยู่บนแนวคิดเรื่อง “สิทธิของปัจเจกบุคคล” หากแต่ตั้งอยู่บนความสัมพันธ์เชิงศีลธรรมในสังคม ความสัมพันธ์ระหว่างผู้ปกครองกับประชาชนถูกอธิบายในลักษณะของ “ครอบครัวฉบับขยาย” ซึ่งเน้นลำดับชั้น หน้าที่ และความกลมกลืนของส่วนรวม หน่วยพื้นฐานของสังคมจึงไม่ใช่ปัจเจกบุคคล หากแต่เป็นครอบครัวและชุมชน ผลที่ตามมาคือ กฎหมายจีนสมัยราชวงศ์มิได้ให้ความสำคัญกับสิทธิส่วนบุคคลในแบบที่พบในระบบกฎหมายตะวันตกที่มีรากฐานจากกฎหมายโรมัน ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือ แนวคิดเรื่องกรรมสิทธิ์ ซึ่งในกฎหมายจีนมักถูกมองในมิติของการจัดเก็บภาษีและการบริหารรัฐ มากกว่าการคุ้มครองสิทธิของเจ้าของทรัพย์ในฐานะปัจเจกบุคคลเช่นในกฎหมายโรมัน

ยุคที่สอง คือ ยุคปฏิรูปกฎหมายในปลายสมัยราชวงศ์ชิง ซึ่งจีนเริ่มเผชิญแรงกดดันจากโลกตะวันตกอย่างเข้มข้น รัฐจีนพยายามปฏิรูประบบกฎหมายโดยการส่งชนชั้นนำไปศึกษากฎหมายต่างประเทศ และนำแบบแผนกฎหมายตะวันตกเข้ามาปรับใช้ อย่างไรก็ดี การรับเอากฎหมายสมัยใหม่เหล่านี้มิได้หมายถึงการตัดขาดจากฐานความคิดดั้งเดิมโดยสิ้นเชิง แม้ต่อมาจีนจะเปลี่ยนแปลงการปกครองเป็นระบอบสาธารณรัฐ แนวคิดเชิงขงจื้อเกี่ยวกับลำดับชั้น ความสัมพันธ์ และบทบาทของรัฐก็ยังคงแฝงอยู่ในโครงสร้างความคิดทางกฎหมายอย่างต่อเนื่อง

ยุคที่สาม คือ ยุคสังคมนิยมภายหลังการปฏิวัติคอมมิวนิสต์ ซึ่งถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของระบบกฎหมายจีน กฎหมายที่พัฒนาขึ้นในยุคสาธารณรัฐถูกยกเลิกหรือถูกมองว่าเป็นกฎหมายของชนชั้นนายทุน ระบบกฎหมายแบบสังคมนิยมเข้ามาแทนที่ โดยยึดโยงกับอุดมการณ์มาร์กซิสต์–เลนินนิสต์ แนวคิดเรื่องกรรมสิทธิ์ส่วนบุคคลถูกลดทอนหรือยกเลิก ที่ดินและทรัพยากรถูกทำให้เป็นของส่วนรวมภายใต้ระบบคอมมูน กฎหมายในช่วงนี้ทำหน้าที่เป็นเครื่องมือของการต่อสู้ทางชนชั้นและการจัดระเบียบสังคมตามอุดมการณ์ มากกว่าการคุ้มครองสิทธิในเชิงปัจเจก

ยุคที่สี่ คือ กฎหมายจีนภายหลังการปฏิรูปและเปิดประเทศในสมัยเติ้งเสี่ยวผิง ซึ่งจีนเริ่มฟื้นฟูและพัฒนาระบบกฎหมายอย่างจริงจังเพื่อรองรับเศรษฐกิจตลาดและการเชื่อมต่อกับระบบเศรษฐกิจโลก กฎหมายในสาขาต่างๆ เช่น กฎหมายธุรกิจ กฎหมายสัญญา และกฎหมายการลงทุน ถูกนำกลับมาใช้และพัฒนาอย่างกว้างขวาง อย่างไรก็ดี ระบบกฎหมายจีนในยุคนี้ยังคงรักษากลิ่นอายของแนวคิดสังคมนิยมและบทบาทนำของพรรคคอมมิวนิสต์ไว้ กฎหมายจึงดำรงอยู่ในสภาวะผสมผสานระหว่างกลไกตลาดกับการควบคุมโดยรัฐ

กล่าวโดยสรุป หนังสือเล่มนี้มิได้ทำหน้าที่เพียงอธิบาย “ระบบกฎหมายจีนเป็นอย่างไร” หากแต่ชี้ให้เห็นว่า ระบบกฎหมายจีนเป็นผลผลิตของการสั่งสมทางปรัชญา อุดมการณ์ และประวัติศาสตร์การเมืองอย่างต่อเนื่อง การทำความเข้าใจกฎหมายจีนจึงต้องมองลึกไปถึงฐานความคิดที่อยู่เบื้องหลัง ไม่ใช่เพียงตัวบทกฎหมายหรือโครงสร้างสถาบันเพียงอย่างเดียว ซึ่งนับเป็นคุณูปการสำคัญของงานเขียนเล่มนี้ต่อการศึกษากฎหมายเปรียบเทียบและกฎหมายจีนในบริบทไทยกฎหมายจึงเป็นความสัมพันธ์แบบเน้นไปที่สังคมโดยรวม โดยมีหน่วยเล็กสุดของสังคมคือ ครอบครัว ตรงข้ามกับกฎหมายโรมันที่มีหน่วยเล็กสุดคือ บุคคล ทำให้บรรดากฎหมายของจีนสมัยราชวงศ์ไม่ได้ให้ความสำคัญกับบุคคลเท่ากับกฎหมายที่มีฐานจากโรมัน เช่น เรื่องกรรมสิทธิ์กฎหมายจีนยุคราชวงศ์สนใจกรรมสิทธิ์เฉพาะในเชิงภาษี แต่กฎหมายโรมันสนใจกรรมสิทธิ์ในฐานะที่ัเชื่อมโยงกับสิทธิของปัจเจกบุคคล

ชื่อหนังสือ : ตัดวงจรรัฐประหาร (Circuit breaker Coup d’Etat)

ผู้เขียน : ธีรภัทร เสรีรังสรรค์

สำนักพิมพ์ : วิญญูชน

ตัดวงจรรัฐประหาร (Circuit breaker Coup d’Etat) โดยธีรภัทร เสรีรังสรรค์ เป็นงานที่มุ่งเสนอกรอบความคิดว่าด้วยการ “ตัดวงจรรัฐประหาร” ในฐานะกับดักเชิงโครงสร้างที่ฉุดรั้งพัฒนาการทางการเมืองและสังคมของประเทศ หนังสือเล่มนี้ตั้งต้นจากสมมติฐานสำคัญว่า การรัฐประหารมิใช่เหตุการณ์เฉพาะหน้า หากแต่เป็นผลลัพธ์ของความสัมพันธ์เชิงอำนาจที่ฝังรากลึกอยู่ในระบบการเมือง โดยเฉพาะบทบาทของกองทัพในฐานะองค์กรที่ถูกให้ความหมายและความชอบธรรมอย่างสูงต่อการดำรงอยู่ของรัฐ

ในช่วงต้นของหนังสือ ผู้เขียนอธิบายกรอบปัญหาในลักษณะอารัมภบทของงานวิจัย โดยชี้ให้เห็นว่ากองทัพไม่ได้ทำหน้าที่เพียงการป้องกันประเทศหรือรักษาความสงบเรียบร้อยภายในเท่านั้น หากแต่ยังเป็นกลไกสำคัญในการค้ำจุนอำนาจทางการเมืองของผู้ปกครองในหลายบริบท หนังสือได้แจกแจงรูปแบบการแทรกแซงการเมืองของทหารไว้อย่างเป็นระบบ ตั้งแต่การใช้อิทธิพลกดดันนโยบายของรัฐบาล การข่มขู่จะใช้กำลัง การบีบให้เปลี่ยนตัวผู้นำทางการเมือง ไปจนถึงการยึดอำนาจโดยตรง พร้อมทั้งชี้ให้เห็นผลกระทบที่เกิดขึ้นจากการแทรกแซงเหล่านี้ต่อเสถียรภาพทางการเมืองและการพัฒนาประชาธิปไตย

ในบทที่ 4 ผู้เขียนขยายการวิเคราะห์ไปยังประสบการณ์ของต่างประเทศที่เคยเผชิญหรือพยายามต่อต้านการรัฐประหาร โดยยกกรณีศึกษา เช่น สเปน ซึ่งบทบาทของอดีตกษัตริย์ฆวน คาร์ลอส ถูกอธิบายในฐานะตัวแสดงสำคัญในการยับยั้งการยึดอำนาจของทหาร รวมถึงกรณีของกรีซและประเทศอื่น ๆ เพื่อชี้ให้เห็นว่าการตัดวงจรรัฐประหารมิได้เกิดจากปัจจัยเดียว หากแต่ต้องอาศัยกลไกทางการเมือง สถาบัน และความชอบธรรมทางสังคมที่ทำงานประสานกัน

บทที่ 5 ถือเป็นแกนหลักของหนังสือในเชิงข้อเสนอ โดยผู้เขียนหันกลับมาวิเคราะห์บริบทของประเทศไทยผ่านกรอบทฤษฎีระบบการเมือง อธิบายความสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยภายนอกและปัจจัยภายในที่เอื้อต่อการเกิดรัฐประหาร พร้อมทั้งพยายามระบุตัวแปรหรือ “ฉนวน” ที่อาจทำหน้าที่ป้องกันการยึดอำนาจในอนาคต ไม่ว่าจะเป็นกลไกทางรัฐธรรมนูญ สถาบันทางการเมือง หรือแรงกดดันจากบริบทระหว่างประเทศ แนวคิดเรื่องการตัดวงจรรัฐประหารจึงถูกเสนอในลักษณะของการปรับโครงสร้างทั้งระบบ มากกว่าการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า

อย่างไรก็ดี ในมุมมองส่วนตัว หนังสือเล่มนี้มีข้อจำกัดด้านการเรียบเรียง เนื้อหาถูกนำเสนอในลักษณะใกล้เคียงงานวิจัยทางวิชาการ ทำให้การอ่านค่อนข้างยากสำหรับผู้อ่านทั่วไป โครงสร้างการอธิบายที่เดินตามลำดับวิธีวิจัยส่งผลให้เนื้อหาบางช่วงขาดความลื่นไหล เกิดความสะดุด และมีรายละเอียดบางส่วนที่อาจไม่จำเป็นต่อการสื่อสารแก่นความคิดหลัก หากมีการปรับภาษาและการจัดลำดับเนื้อหาให้กระชับมากขึ้น หนังสือเล่มนี้น่าจะเข้าถึงผู้อ่านในวงกว้างได้ดีกว่านี้

โดยสรุป ตัดวงจรรัฐประหาร เป็นงานที่มีคุณค่าในเชิงแนวคิดและการตั้งคำถามต่อบทบาทของกองทัพในระบบการเมืองไทย แต่ขณะเดียวกันก็สะท้อนข้อจำกัดของงานเขียนที่ยังยึดรูปแบบงานวิชาการอย่างเข้มข้น เหมาะสำหรับผู้อ่านที่สนใจประเด็นการเมืองเชิงโครงสร้างและสามารถอ่านงานเชิงทฤษฎีได้ค่อนข้างดี มากกว่าจะเป็นหนังสือการเมืองสำหรับการอ่านแบบเบา ๆ หรือเพื่อการสื่อสารกับสาธารณะในวงกว้าง

ชื่อหนังสือ : ชีวประวัติของพลเมืองไทย: กำเนิด พัฒนาการและอุปสรรคกับการพิทักษ์ประชาธิปไตย (2475 – ปัจจุบัน)

ผู้เขียน : ณัฐพล ใจจริง

สำนักพิมพ์ : สถาบันปรีดี พนมยงค์

ชีวประวัติของพลเมืองไทย: กำเนิด พัฒนาการและอุปสรรคกับการพิทักษ์ประชาธิปไตย (2475 – ปัจจุบัน) เป็นหนังสือเล่มบางๆ ในซีรีส์ชุดปาฐกถาปรีดี พนมยงค์ ที่ ดร.ณัฐพล ใจจริง ได้แสดงไว้ในปี 2556 

จุดเน้นของหนังสือเล่มนี้คือ การนำเสนอมุมมองทางประวัติศาสตร์เกี่ยวกับที่ทางในทางประวัติศาสตร์ของ “สามัญชน” โดยชวนตั้งคำถามถึงพื้นที่ทางประวัติศาสตร์ชาติไทยที่ไม่ค่อยมีพื้นที่บอกเล่าเรื่องราวของสามัญชน แต่โดยส่วนใหญ่แล้วมักบอกเล่าประวัติศาสตร์แบบ “มหาบุรุษ” หรือ “ราชาชาตินิยม” 

ในหนังสือเล่มนี้ ดร.ณัฐพล ใจจริง ได้ตั้งสมมุติฐานว่า การที่ประชาธิปไตยของไทยนั้นมีลักษณะไม่ยั่งยืนนั้นมาจากความไม่สมดุลของความรู้ของผู้คนที่มีต่อการจัดวางสถานะของตนเองในระบอบประชาธิปไตยอย่างเหมาะสมด้วย เนื่องจากในสังคมไทยนั้นกระบวนการทำให้ความรู้ที่เกิดประโยชน์นั้นมีเพียงแต่กระบวนการทำให้เกิดความรู้ที่เกิดประโยชน์ต่ออภิชนคนชั้นสูงเท่านั้น การที่ประวัติศาสตร์ไม่ค่อยได้กล่าวถึงคนธรรมดา “สามัญชน” จึงทำให้ไม่เกิดความตระหนักถึงความรู้และความสำคัญของ “สามัญชน”

สำหรับในช่วงต้นของหนังสือเริ่มต้นจากการสำรวจความหมายของ “สามัญชน” ผ่านมุมมองทางเวลาและลัทธิทางการเมือง การให้นิยามความหมายของ “สามัญชน” “ไพร่” “พลเมือง” และ “ราษฎร” คำทั้ง 4 คำนั้น มีการปรับเปลี่ยนความหมายกาลเวลา

ในขณะเดียวกันผู้มีอำนาจได้พยายามสร้างสถานะของ “สามัญชน” ให้แตกต่างกันไปตามกาลเวลาเช่นเดียวกัน ในช่วงก่อน 2475 ทัศนะของผู้มีอำนาจต่อ “สามัญชน” นั้นมีลักษณะเป็นไปในเชิงดูถูกและมองว่า “สามัญชน” นั้นไม่สามารถทำให้เป็นอารยะได้หากปราศจากชนชั้นนำจารีตที่เป็นผู้ปกครอง และแม้ “สามัญชน” คนใดจะพยายามข้ามพรมแดนทำหน้าที่ปัญญาชนซึ่งเป็นงานสงวนไว้สำหรับเจ้านายและขุนนางก็จะถูกกล่าวหาว่า “ทำเทียมเจ้าเทียมนาย” ดังเช่นที่ ก.ศ.ร. กุหลาบ เคยถูกวิพากษ์วิจารณ์

ตัวอย่างของทัศนะของเจ้านายที่มองว่า “สามัญชน” นั้นไร้เหตุผลและไม่เจริญปรากฏในพระราชนิพนธ์เรื่อง “โคลนติดล้อ” ของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งทรงมีพระราชวินิจฉัยว่า “ราษฎรชอบเล่นการพนันและหวย เงินไม่มีประโยชน์สำหรับราษฎร หากจะมีประโยชน์สำหรับราษฎรเพียง 2 ประการเท่านั้น คือ เสียภาษี และเล่นการพนัน”

อย่างไรก็ตาม สถานะของราษฎรนั้นเปลี่ยนแปลงไปภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองในปี 2475 คณะราษฎรได้พยายามเปลี่ยนแปลงสถานะของ “สามัญชน” ที่ต่ำต้อย ไม่ได้มีบุญหนักศักดิ์ใหญ่ และเป็นผู้รับใช้ มาสู่การเป็นผู้มีสิทธิและเสรีภาพตามรัฐธรรมนูญ ซึ่งเป็นผลมาจากการเปลี่ยนแปลงบริบททางการเมืองที่นำมาสู่การสร้างความหมายและคุณค่าของคำที่เปลี่ยนแปลงไป  อย่างไรก็ตาม สถานะเช่นว่านั้นก็ไม่ได้มั่นคงมากนัก เมื่อภายหลังปี 2490 ซึ่งกลุ่มอภิชนคนชั้นสูงได้กลับเข้ามามีอำนาจทางการเมืองและสามารถฟื้นฟูตำแหน่งแห่งที่ของตนเองในทางการเมืองได้สำเร็จ และได้เริ่มเกิดงานเขียนประเภทปฏิกิริยาที่สะท้อนให้เห็นถึงภาพชีวิตแสนสุขของ “สามัญชน” ภายใต้ร่มพระบารมี ซึ่งเป็นภาพที่ขัดแย้งกับภาพความขัดแย้ง ความไม่สงบ และความยุ่งเหยิงของสงครามโลกครั้งที่ 2 ที่ได้เกิดขึ้นก่อนหน้าปี 2490 ตัวอย่างงานเขียนในลักษณะนี้ก็คือ “สี่แผ่นดิน” วรรณกรรมชิ้นเอกของ หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช

จุดเปลี่ยนของสถานะ “สามัญชน” ในประวัติศาสตร์ไทยได้รับการเปลี่ยนแปลงอีกครั้งอย่างสำคัญเมื่อมีการรัฐประหารในปี 2549 ที่เป็นการลดทอนคุณค่าของ “สามัญชน” อีกครั้งหนึ่ง และนำกลับมาสู่กระแสการโต้ตอบกลับเพื่อและเสียดสีการรัฐประหาร 2549ท้ายที่สุดแล้ว สถานะของ “สามัญชน” นั้นก็ยังไม่มีความปลอดภัย และยิ่งไปกว่านั้นสถานะดังกล่าวกลับคลุมเครือยิ่งกว่าเดิมเมื่อสังคมไทยได้ผ่านการรัฐประหารอีกครั้งหนึ่งในปี 2557